Alabay (Mərkəzi Asiya çoban iti)

Alabay (mərkəzi asiya çoban iti) cinsi öz gözətçilik, qoruma və çobanlıq bacarıqları ilə məşhurdur. Bu itlər qürurlu və güclü müdafiəçi, həm də sadiq kompanyon kimi şöhrət qazandı.

Alabay cinsinin mənşəyi və yaranma tarixi

Cinsin adından bəlli olduğu kimi, onun mənşəyi Mərkəzi Asiya ölkələrindən (Türkmənistan, Təcikistan, Qazaxstan, Kırğıstan və s.) gəlir. Bu, 4000 illik tarixçəsi olan qədimi aboriqen it cinsidir. Cins bu müddətdə həm zahiri gürünüşünü, həm də xasiyyətini qoruya bilib. Bu çoban itlərinin qanında qədim çoban itlərinin, tibet mastifflərinin və digər moloss qrup itlərinin qanı axır. İt minilliklərlə sərt mühit və təbii seçmə şəraitində formalaşırdı. Sərt iqlim, yem çatışmazlığı, yırtıcılarla mübarizə − bunların hamısı əsrlərlə itin ruhunu gücləndirirdi. Onlar mal-qaranın mühafizəsində və döyüşlərdə iştirak edirdi, həmçinin sahiblərinin sədaqətli kompanyonları rolunu oynayırdılar.

Alabay haqqında maraqlı faktlar

1. Alabay (türkmən canavar iti) – türkmən xalqının irsidir. İtin şərəfinə hətta 15 metr hündürlüyündə olan qızıl heykəl qoyulmuşdur.  
2. Öz nəhəng ölçülərinə baxmayaraq alabay itləri 3 yaşlarına yaxın tam yetkinlik dövrlərinə çatırlar.  
3. Çapraka bənzər tük rəngi (bel hissəsinin daha tünd olması) cinsin kənarlaşdırıcı qüsurlarından biridir.
4. Alabaya bənzəyən itin təsvirlərini ehtiva edən qaya rəsmləri və fiqurlar bürünc dövrünə aid edilir.  
5. Aqressiv alabay yetişdirilməyə buraxılmır.
6. Cinsi dimorfizm kəskin ifadə olunur. O, nəinki dişi və erkək alabayların xarici görünüş fərqləri, həm də davranış reaksiyalarının fərqliliyi ilə ifadə olunur.  
7. Alabayın ən iri nümayəndəsi Buldozer adlı itdir. Onun çəkisi 130 kq, ayağa qalxdığı zaman hündürlüyü isə 2 metr təşkil edir.  
8. Hürmədən səssiz şəkildə hücum edə bilər.
9. Alabayın sahibi güclü təlim və tərbiyə etmə qabiliyyətinə malik olmalıdır.
10. Çox inadkar və kefcil it ola bilər, xüsusilə düzgün tərbiyə almadığı halda, tam idarə olunmayan heyvana çevrilir.

Alabay çoban itinin müsbət və mənfi cəhətləti

Alabay da digər itlər kimi müəyyən mənfi və müsbət tərəflərə malikdir.

Yaxşılardan başlayaq: mükəmməl gözətçi, ailəni və uşaqları sevir, üstünlüyünü qəbul etdiyi sahibinə sadiqdir, az sayda genetik xəstəliklərə meyllidir, xüsusi qulluğa ehtiyacın olmaması, çöldə rahat saxlanılır, yeməkdə kaprizli deyil.

Xoşagəlməz tərəfləri: mənzildə yaşamaq üçün uyğun deyil, böyük yemək porsiyaları, sahibindən xüsusi təlim bacarıqları tələb olunur, inadkar və küsəyəndir, sümük və oynaq xəstəliklərinə meyllidir.

Alabay dayaq-hərəkət xəstəliklərinə (sümük, oynaq) meyllidir. Onların profilaktikası üçün düzgün təlim planına riayət etmək, iti yükləməmək, normadan çox yemləməmək və sağlam rasionla bəsləmək vacibdir. Həmçinin itinizi xüsusi it vitaminləri ilə dəstəkləyə bilərsiniz.

Alabay bala iti necə seçilməli

Bala iti seçdiyiniz zaman bu tövsiyələ riayət etməlisiniz:

• Yetişdiricinin reputasiyasına diqqət edin. O, sizə itin baytarlıq pasportunu və onun nəsil şəcərəsi barədə məlumat təqdim etməlidir.
• 2 ayı tamam olmamış bala iti götürməyin, çünki ana südü və qayğısı əvəzsizdir.
• İtin cins standartlarına (məqalədə qeyd olunub) uyğun olmasına diqqət edin
• Göz və qulaqlardan nə ifrazlar gəlməli, nə də orada qurumuş qabıqlar olmalıdır.
• Bala itdə həzm problemlərinin əlamətləri olmamalıdır.
• Sağlam ev heyvanın tükləri gur və parlaq, dərisi isə zədəsiz olmalıdır.
• Utancaq və qorxaq bala it gələcəkdə sizə problemlər yaşadacaq. Sağlam heyvan hər zaman aktiv və maraqlanan olur.
• Arıqlıq və iştahasızlıq, həmçinin artıq çəki narahatedici əlamətlərdən biridir
• Bütül lazımi peyvəndlərinin vurulub-vurulmaması, həmçinin zərərvericilərə qarşı emal təqdbirlərin görülüb-görülməməsini dəqiqləşdirin.

Alabay itinin xasiyyəti

Asiya soyuqqanlılığı və təmkinliyi bu itdə həmişə üstün gəlir. Güclü özünüqoruma instinkti alabayı dünyanın ən qorxmaz itlərindən biri edir. Buna baxmayaraq, dayanıqlı psixikası sayəsində cinsə qəzəb xüsusi deyil və o, yalnız açıq təhlükələrə reaksiya göstərir. Alabay iti hər zaman öz ailəsinin müdafiəsində durmağa hazırdır. Amma bir şey var! Güclü ev heyvanı ona düzgün davranışı öyrədə biləcək eyni dərəcədə təmkinli bir sahibə ehtiyac duyur.

İddialı və müstəqil alabay iti öz insanlarının yanında həssas və oynaq bir ev heyvanına çevrilir. Cins sahibinə bərk bağlanır və onun emosiyalarını çox yaxşı hiss edir.

Böyük it olduğuna görə şəxsi evin həyətində öz volyerində yaşamaq asiyalı üçün daha uyğun gələcəkdir. Daim hərəkətdə olma imkanı çox faydalı gəlir, çünki aktiv oyunlar və gəzintilər bu nəhəng üçün çox vacibdir.

Qürurlu çoban iti uşaqlara qarşı yumşaqdır və hər zaman onları qorumağa hazırdır. Oynaq təbiətə malik olduğuna görə alabay iti uşaqlar üçün çox yaxşı bir dost olacaqdır, lakin onun ölçülərini nəzərə alsaq, körpə uşaqları it ilə nəzarətsiz qoymaq tövsiyə edilmir. Unutmayın ki, uşaqlara heyvanla düzgün davranmağı öyrətmək də çox vacibdir.

İt yad insanlara şüphə və ehtiyatla yanaşır. Hətta gəzinti zamanı belə iti xalta qayışından saxlamaq tövsiyə olunur.

Bu çoban iti bir evdə yaşayan heyvanlar ilə yaxşı yola gedir, lakin tanımadığı heyvanlara, xüsusilə də itlərə qarşı aqressiya göstərir.

Alabay çoban iti təbiətcə təmkin olsa da, bəzi xarici faktorların təsiri nəticəsində agressiyasını büruzə verə bilər. Bu faktorlara xəstəliklər, yanlış tərbiyə, sahibinin qəddar davranışı aiddir.  

Alabay itinin fiziki xüsusiyyətləri və standartı

• Bədəni

Bədən quruluşu böyükdür, yaxşı balanslaşdırılmışdır. Əzələləri yaxşı inkişaf edib, sümükləri güclüdür. Erkəklərdə süysün aydın şəkildə ifadə olunur. Kürəyi düz və genişdir, uzunluğu təxminən süysündən quyruğa qədər olan uzunluğun yarısı qədərdir. Sağrısı uzundur, əzələlidir, bir qədər quyruğuna doğru əyilir. Sinəsi dərin və uzundur, döş qəfəsi kürəyinə doğru genişlənir. Döş qəfəsinin aşağı hissəsi dirsək səviyyəsində və ya bir qədər aşağıda yerləşir. Qarnı sallanmır.

• Baş və kəlləsi

Başı böyükdür, lakin quruluşu ahəngdardır, forması üçbucağa bənzəyir. Alnı düzdür. Kəlləsi uzun və düzdür. Ənsə sümüyü yaxşı müəyyən edilmişdir, lakin əzələ qatına görə çətinliklə nəzərə çarpır. Alından ağıza keçid (stop) aydın şəkildə ifadə edilir. Ağız hissəsi kütdür, orta uzunluqdadır, buruna doğru daralır. Çənəsi geniş və güclüdür.

• Gözləri

Orta boydur, forması ovaldır, geniş yerləşibdir. Göz rəngi tünd qəhvəyindən qoz rənginədək dəyişir. Göz qapaqları qaradır.

• Ayaqları

Ön ayaqları düz və paraleldir, sümüyü güclüdür. Çiyin bıçaqları uzundur. Əl daraqları uzun, enli və düzdür. Pəncələri ovaldır. Pəncə yastıqları qalındır. Barmaqları tağlıdır. Dırnaqları istənilən rəngdə ola bilər.

Arxa ayaqları düz və paraleldir, ön ayaqlarından bir qədər geniş yerləşib. Budları enli və əzələlidir.

• Quyruğu

Əsası qalındır və olduqca hündür yerləşir. Quyruq uzunluğunun üçüncü hissəsindən qıvrım yaradır. Həyəcanlı olduqda quyruğu belinə doğru qalxır, sakit vəziyyətdə sallanır.

• Qulaqları

Orta boydur, forması üçbucaqdır, qalındır. Alçaq yerləşib və sallanır.

• Tükü

Qalın, sərt, düzdür. Alt tük örtüyü yaxşı inkişaf edib. Ön ayaqlarda tük qısadır, süysündə isə daha uzundur.

• Rəngi

İstənilən kombinasiyada, mavi və qəhvəyi istisna olmaqla, istənilən rəng qəbulolunandır.

Alabay itinin yemlənməsi

Sağlamlığı və gözəl görünüşü qorumaq üçün it yüksək keyfiyyətli balanslaşdırılmış it yeminə ehtiyac duyur. Böyük cins itlərin ehtiyacları fərqlidir, buna görə də ev heyvanının həyatının müxtəlif mərhələlərində onun qida rasionuna həyat üçün lazımi müəyyən vitaminlər daxil etmək çox vacibdir. Royal Canin Giant çox böyük itlərin bəslənmə problemini aradan qaldırır.

 Nəhəng cins bala itlərin böyümə dövrü iki mərhələyə bölünür. 2 aydan 8 aya qədər itin immuniteti inkişafı edir. Bu müddət ərzində iti Royal Canin Giant Puppy ilə bəsləmək tövsiyə olunur. Uyğunlaşdırılmış kalori və mineral balansı bala itin sağlam inkişafını təmin edəcəkdir.

Böyümənin ikinci mərhələsində (8-24 ay) sürətli fizioloji dəyişikliklər baş verir. Royal Canin Giant Junior yemi itin inkişafının yeni mərhələsinə rahat keçməyi təmin edir. Antioksidantlar kompleksi ilə patentləşdirilmiş formul bala itin immunitetini gücləndirir, kalsium və fosforun xüsusi balansı ilə skeletin böyüməsinə kömək olur.

Yetkin iti Royal Canin Giant Adult ilə bəsləmək tövsiyə olunur. Yem sümük sağlamlığı üçün vacib olan xondroitin və qlükozamin ilə zənginləşdirilibdir.

Vacibdir: İti normadan çox yemləməyin, yemləmə porsiyalarına riayət edin. Alabayın yavaşca böyüyən sümükləri əzələ kütləsinin artım tempinə çata bilmir. Bu zaman, itin dayaq-hərəkət aparatı güclü yükləməyə məruz qalır.

Ev heyvanınıza həmçinin xolistik yemlər (Grandorf, Acana, Orijen brendlərinin) uyğun olacaqdır. Tərkibində 50%-dən yüksək miqdarda ət inqrediyentlərinin olması itin əzələ korsetini gücləndirir.

Ən vacibi isə iti hər zaman təmiz içməli su ilə təmin edin.

Təbii yemləmə tərəfdarısınızsa, düzgün rasion hazırlamaq üçün peşəkar baytar həkiminə müraciət edin. İti öz yediyimiz qida ilə bəsləmək qəti olmaz, çünki gec-tez bu, heyvanda sağlamlıq problemlərinə gətirib çıxaracaqdır.

Alabayın təlim və tərbiyəsi

Ağıllı və müstəqil itə xüsusi yanaşma tələb olunur. Tərbiyə prosesində bütün ailə üzvlərinin iştirak etməsi yaxşıdır. Təlimi bala iti evinizə götürdüyünüz vaxtdan başlayın. Onu tədricən xüsusi altlığa, gigiyenik prosedurlara öyrəşdirin. Təlimin müddətini yavaş-yavaş artırın, çünki bala itlər tez yorulurlar. İtin müdafiə reaksiyasının qarşısını almaq üçün təlim prosesini əyləncəyə çevirin. Ona oyun və mükafatlar daxil edin. Unutmayın ki, alabay küsəyən bir itdir, ona görə də aqressiv tədbirlər və cəzaları unudun. Müsbət təlim metoduna riayət edin – itaəti dərhal dadlı çərəz ilə mükafatlandırın, diqqətsizliyin qarşısını isə dərhal sərt tonla alın.

Təlim sistematik olaraq gündə 20-30 dəqiqə keçirilməlidir. Səbrli olun, çünki nəticə yalnız bu cür əldə edilir. Bala itin 7-9 aya qədər "Dur", "Uzan", "Gəl", "Otur", "Olmaz" və s. kimi sadə əmrləri bilməsi lazımdır.

Bütün peyvəndlər tamamlandıqdan sonra körpənin sosiallaşması ilə məşğul olun. Kiçik asiyalıya yeni yerlər göstərin, onu yeni insanlar, heyvanlar və səslər ilə tanış edin.

Yığılmış enerjisini çıxarmaq üçün alabay iti gündəlik olaraq zehni və fiziki сəhətdən yükləmək lazımdır. Şəhər mühitində yaşayırsınızsa, ev heyvanınızı gündə iki dəfə hərəsi ən azı iki saat olmaqla gəzdirin. Məşqlər zamanı güclü atlamalara yol verməyin, həmçinin alabaya yüklər daşıtdırmayın. Bunların hamısı onurğa problemlərinə yol aça bilərlər. Məşq zamanı zəka oyunlarına da vaxt ayırın. Bu işdə xüsusi oyuncaqlar köməyinizə çatacaqlar.  

Alabay çoban itinə qulluq

Standar gigiyenik prosedurlara aşağıdakılar aiddir:

• Ayda 1 dəfədən tez olmayaraq it şampunu ilə çimdirilmə. Tükləri fenlə qurulamağı unutmayın. Heyvanınızın üstünü çirkləndirsə, xüsusi nəm salfetlərlə onu təmizləyə bilərsiniz.
• Həftədə bir neçə dəfə tükün daraması, tüləmə zamanı isə daha tez-tez. Bunun üçün sizə sərt daraq, iri dişli daraq, alt tükləri təmizləyən fırça və furminator lazım olacaqlar.
• Göz və qulaqları kirlərdən təmizləmək. Bunun üçün qulluq vasitələri kateqoriyasında olan xüsusi təmizləyici vasitələr yardımçınız olacaqlar.
• Caynaqların uzandıqca kəsimi. Bəzi itlər gəzinti zamanı onları təbii yolla yonur.  
• Həftədə 2-3 dəfə xüsusi məcun və fırça ilə dişlərin təmizləməsi.
• Zərərvericilərlə mübarizə. Bit və birəyə qarşı emal ilin isti aylarında həyata keçirilir. Dehelmintizasiya üç aydan bir aparılır.

Sevimli dostunuza çöldə rahat volyer quraşdırın. Həmçinin yatması və dincəlməsi üçün rahat altlıq təşkil edin. Altlıqda bit-birələrin yayılmasının qarşısını almaq üçün onu təmizləməyi və çırpmağı unutmayın.

Alabay itin sağlamlığı

Mərkəzi Asiyanın köçəri tayfalarının kompanyon itlərinin nəslindən olan bu it cinsi öz əcdadlarının güclü sağlamlıq və dözümlülüyünə varisdir. Lakin fizioloji xüsusiyyətlərinə görə cins bəzi xəstəliklərdən sığortalanmayıbdır. Heyvanın böyük çəkisi bud-çanaq və diz oynaqlarının displaziyasına səbəb olar bilər. Kalsium, fosfor və digər mikroelementlər ehtiva edən balanslaşdırılmış keyfiyyətli rasion profilaktik bir tədbir olacaqdır. Lazım gələrsə, heyvana ağır itlər üçün Canina Canhydrox GAG vitamin əlavəsi vermək olar. Bu, sümük döyənəyinin yaranmasına kömək edir və sümüklərin elastikliyini artırır.

Fiziki məşqlərin olmaması itdə artıq çəki yaradacaq və şəkər xəstəliyinin yaranmasına səbəb olacaqdır.

Bu itlər arasında hipotireoz, epilepsiya və göz xəstəliklərinə də rast gəlinir.

Sevgi və qayğınız, düzgün baxım və lazımi baytar baxışları ev heyvanınızın uzunömürlülüyünün və sağlamlığının zəmanətidir.