İtin düzgün təlimi

Evə it gətirmək yalnız ona düzgün qulluq etməklə məhdudlaşmır. Gigiyena, qidalanma və sağlamlıq qayğısı ilə yanaşı, itin tərbiyəsi və təlimi də vacibdir.

Yaxşı tərbiyə olunmuş it sabit psixikaya malik olur. Belə itlə rahatlıqla gəzintiyə çıxa, evə qonaq dəvət edə bilərsiniz. Heyvanın dağıdıcı davranışdan narahat olmaya bilərsiniz. Təlim keçmiş it sahibini sakitcə müşayiət edərək ətrafdakı səs-küyə və kənar amillərə fikir verməyəcək. Həmçinin, o, yerdən və ya masadan qadağan olunmuş qidaları götürmür, səbəbsiz hürmür və qəfil yola qaçmır. Əsas komandaları bilən it həm ətrafdakılar, həm də özü üçün daha təhlükəsiz olur.

İtin/bala itin təliminə nə vaxt başlamaq lazımdır?

İtin təliminə 2–3 aylıq yaşdan başlamaq tövsiyə olunur. Erkən yaşdaki təlim prosesi daha asan həyata keçirilir. Çünki bu dövrdə bala itlər yeni bilikləri tez mənimsəyir və düzgün vərdişlər qazanır. Lakin bala itlərin tez yorulması da nəzərə alınmalıdır Onların diqqəti uzun müddət cəmlənmir, buna görə məşqlər qısamüddətli olmalıdır. Yanlış düşüncəyə rəğmən yetkin itə təlim vermək də mümkündür. Sadəcə bu, daha çox vaxt, səbir və bəzən peşəkar mütəxəssisin köməyini tələb edir.

İti təlimə necə hazırlamaq olar?

İlk növbədə, ailədə itin tərbiyəsi ilə kimin məşğul olacağını müəyyən edin. İtlər canavarların nəslindən gəldiyi üçün bir lideri qəbul edirlər. Buna görə də məşqləri əsasən konkret insan aparmalıdır.

Uğurlu təlimin şərtləri

• İt sağlam olmalı və özünü yaxşı hiss etməlidir.
• Təlimdən əvvəl tualet ehtiyacını ödəməlidir.
• Məşq yeməkdən təxminən iki saat sonra keçirilməlidir. Bu, mədə-bağırsaq problemlərinin riskini azaldır.
• Lazımi avadanlığı əvvəlcədən hazırlayın. Bunlara qısa və uzun xalta qayışları, itin sevdiyi dadlı it çərəzləri, həmçinin top, kəndir və digər oyuncaqlar daxildir.

İtlərin təlim üsulları

İtlərin təlimində müxtəlif üsullardan istifadə olunur.

Operant təlim üsulu itin tapşırığı müstəqil şəkildə həll etməsinə əsaslanır. Sahib isə onu istiqamətləndirir və düzgün davranışı möhkəmləndirir.İt sınaq və səhvlər yolu ilə hansı davranışın mükafat gətirdiyini öyrənir. Zamanla o, düzgün hərəkətləri daha tez-tez təkrarlayır. Bu üsul həm müsbət, həm də mənfi motivasiyadan istifadə edə bilər. Lakin mütəxəssislər əsasən müsbət mükafatlandırmanı tövsiyə edirlər.Müsbət mükafatlandırma aşağıdakılar vasitəsilə həyata keçirilir:

-tərif;

-sığallama;

-sevimli çərəzlər (məs., 100% ətdən hazırlanan Truly brendinin);

-sevimli it oyuncağı;

- klikerin səsi ilə yaradılan müsbət assosiasiya.

Kontrast təlim üsulunun konseptində mükafatlandırma yüngül mexaniki təsirlə birləşdirir. Məsələn, qayışın yüngül dartılması istifadə oluna bilər. Kontrast üsulu kifayət qədər effektivdir və lazımi bacarıqların tez formalaşmasına kömək edir. Lakin onun düzgün tətbiqi üçün sahibin təcrübəsi vacibdir. Çox qorxaq itlər üçün bu üsul uyğun olmaya bilər.

Bu üsuldan istifadə edərkən aşağıdakı qaydalara əməl etmək lazımdır:

• Mükafat komanda yerinə yetirildikdən dərhal sonra verilməlidir.
• Mexaniki təsir həddindən artıq güclü olmamalıdır. Əks halda it aqressivləşə, qorxa və sahibinə olan etibarını itirə bilər.

---

Yönləndirmə təlim üsulu humanist üsullarından biridir. Sahib əlində dadlı mükafat və ya oyuncaq tutaraq iti düzgün hərəkətə istiqamətləndirir. Bu üsul xüsusilə bala itlər və təlimin ilk mərhələsi üçün uyğundur. Lakin onun müəyyən çatışmazlıqları da var:

- itin müstəqil düşünməsinə və vəziyyəti analiz etməsinə imkan vermir;

- istiqamətləndmə olmadığı halda, it komandanı yerinə yetirməkdən imtina edə bilər.

Bu problemlərin qarşısını almaq üçün səsli komandalar vaxtında öyrədilməli və klikerlə möhkəmləndirilməlidir. Həmçinin mükafat yemlərinin miqdarı tədricən azaldılmalıdır.

Təqlid təlim üsulu itlərin bir-birini təqlid etmək instinktinə əsaslanır. Adətən o, digər təlim üsulları ilə birlikdə istifadə edilir. Təcrübəli itlərlə keçirilən qrup məşqlərində bu üsul xüsusilə faydalıdır. Oyun formasında keçirilən məşqlər itin stresini azaldır. Bu üsul bala itlər və təcrübəsiz heyvanlar üçün daha effektiv hesab olunur.

İtlər üçün əsas komandalar

Əsas komandaları öyrətməzdən öncə iti öz adına reaksiya verməyi öyrətməlisiniz. Sadəcə adı ilə çağırmaq kifayət deyil. İtin adı hər zaman hansısa müraciət və ya komanda ilə birlikdə işlədilməlidir. Əsas komandalar gündəlik həyatınızı asanlaşdıracaq. Onlar həm itin, həm də ətrafdakı insanların təhlükəsizliyini təmin edir.

«Yanıma» komandası

Bu əsas komanda itin təhlükəsizliyi üçün çox vacibdir. İt çağırışa dərhal reaksiya verərsə, avtomobil yoluna qaçmaz, küçə itləri ilə dalaşmaz və təhlükəli vəziyyətlərdən uzaq qalar. Bu komandanı öyrədərkən oyun formasında məşqlər daha yaxşı nəticə verir.

Vacibdir: "Yanıma" komandası iti cəzalandırmaq məqsədilə işlədilməz. Əks halda, o, sahibinə olan etibarını itirəcək və gələcəkdə çağırışa gəlməyəcək.

«Otur» komandası

Bu, ən vacib əsas komandalardan biridir. "Otur" komandası iti tez sakitləşdirməyə və onu bir yerdə saxlamağa kömək edir. Gündəlik qulluq prosesi də daha rahat olur. Sakit oturan iti daramaq, çimizdirmək, caynaqlarını kəsmək və yaxalıq taxmaq daha asandır. Həmçinin baytar müayinəsi də daha rahat keçir. "Otur" komandasını bilmədən "Uzan", "Pəncəni ver" və digər komandaları öyrətmək çətin olur.

«Uzan» komandası

Bu komanda da itin sakitləşməsinə və ictimai yerlərdə davranışına nəzarət etməyə kömək edir. Məsələn, kafedə və ya parkda oturarkən it sakit şəkildə yanınızda uzana bilər. Bu, həm sizin, həm də ətrafdakılar üçün rahatdır. Baytar baxışı zamanı satitcə uzanmış iti müayinəni asanlaşdırır. Gigiyenik prosedurların çoxusu da bu vəziyyətdə komfortlu həyata keçirilir.

«Yerinə» komandası

Bu komanda itə onun şəxsi yerini öyrədir. Beləliklə, it yatağını və ya daşıma qəfəsini təhlükəsiz məkan kimi qəbul etməyə başlayır. Təmir səsləri, yağış, ildırım və ya atəşfəşanlıq zamanı bu komanda onu sakitləşdirməyə kömək edir. Bəzi hallarda "Yerinə" komandası iti otaqdan uzaqlaşdırmaq üçün də istifadə olunur. Məsələn, evdə çoxlu qonaq olduqda it öz yerinə göndərilərək ayaq altında dolaşmır. Bu komandanı öyrədərkən məsafəni tədricən artırmaq lazımdır. Nəticədə it sahibini görmədən, yalnız səsini eşidərək dərhal öz yerinə getməlidir.

«Yanımda» komandası

Bu komanda itin yaxşı tərbiyə aldığını göstərir və gəzintini daha rahat edir. Çox vaxt küçədə itin sahibini dartdığını müşahidə etmək olur. Xüsusilə iri cins itlərdə bu, təhlükəli ola bilər. "Yanımda" komandasını öyrənən it sahibinin müəyyən etdiyi tempdə hərəkət edir. O, başqa itlərə, pişiklərə, avtomobillərə və ya insanlara tərəf qəfil qaçmır. Bu komandını öyrətmək üçün davamlı, həmçini ani əyləc sistemi ilə təchiz olunmuş tənzimlənən xalta qağışından istifadə etməlisiniz. Bu kriterilərə Flexi alman brendin məhsulları cavab verir.

«Olmaz» və «Fu» komandaları

Bunlar qəti qadağanedici komandalardır. Bəzən onlar itin həyatını belə xilas edə bilər. Bu komandalar avtomatik səviyyədə yerinə yetirilməlidir. İt onları eşidən kimi dərhal dayanmalıdır. Kiçik gecikmə belə ciddi təhlekəyə səbəb ola bilər. Buna görə də bu komandaların öyrədilməsinə mümkün qədər erkən başlamaq lazımdır. İtlər tez-tez yerdən və ya masadan yemək və müxtəlif əşyalar götürürlər. Bu halda heyvan təhlükəli olan dərmanları və ya zəhərli maddələri uda bilərlər. Belə hallarda "Olmaz" və ya "Fu" komandası ölümcül təhlükənin qarşısını ala bilər. Aqressiv davranış zamanı da bu komandalar iti vaxtında dayandırmağa kömək edir.

Bala itlərin və yetkin itlərin təlimi

Təlim mütləq şəkildə itin yaşına uyğun qurulmalıdır.

• 2 aylıq bala it

Bu yaşda məşqlər cəmi 3–5 dəqiqə davam etməlidir. Bala itlər tez yorulduqları üçün uzunmüddətli məşqlər tövsiyə olunmur.

İlk növbədə it öz adını öyrənməlidir. Bundan əlavə, "Yanıma gəl" komandası da öyrədilir. Ad həmişə eyni şəkildə tələffüz olunmalıdır. Onu müxtəlif ləqəblərlə əvəz etmək düzgün deyil. Bu dövrdə küçüyün sahibini yad insanlardan fərqləndirməsi də vacibdir. Həmçinin "Afərin" sözünə müsbət assosiasiya formalaşdırmaq lazımdır. Məsələn, bala it yemək yeyərkən onu sığallayıb "Afərin" demək olar.

• 3–4 aylıq bala it

Bu mərhələdə əsas komandaların fəal şəkildə öyrədilməsinə başlanılır. Ev heyvanı artıq bu komandaları mənimsəməlidir: "Otur", "Uzan", "Yerinə", "Olmaz","Fu".

Ən yaxşı nəticəni müsbət möhkəmləndirmə verir. Dadlı çərəzlər (Wanpy məhsulları bala it üçün idealdır), tərif, sığallama və sevimli oyuncaqlar itin motivasiyasını artırır. Bu yaşda itin dözümlülüyü də tədricən inkişaf edir. Əvvəlcə o, sahibinin yanında komandanı təxminən 15–20 saniyə yerinə yetirə bilir. Sonra sahibi tədricən uzaqlaşmalı və məsafəni artırmalıdır. Bu, itin intizamını və səbirini inkişaf etdirir.

• 4–6 aylıq bala it

Bu dövrdə "Aport" və onun davamı olan "Ver/gətir" komandalarını öyrətmək olar. "Aportu ver/gətir" demək düzgün deyil. Çünki "aport" əşyanın özünü deyil, hərəkəti bildirən komandadır. Zamanla əşya itin görmədiyi məsafəyə atılır. Nunbell brendinin xüsusi topları aport komandasını öyrətməkdə yardımçınız olacaqdır. İt onu qoxu vasitəsilə tapmalıdır. Bu məşqlər qoxu hissini və axtarış bacarıqlarını inkişaf etdirir. Sonradan "Axtar" komandası da daha asan öyrənilir.

• 6 aydan böyük bala it

Bu yaşa çatdıqda it artıq bütün əsas komandaları bilməlidir. Bundan sonrakı mərhələnin məqsədi onların qüsursuz və dərhal yerinə yetirilməsinə nail olmaqdır. Bu dövr həm də itin yeniyetməlik mərhələsidir. Buna görə sahib səbirli olmalı və məşqləri müntəzəm davam etdirməlidir. "Yanımda" komandası artıq diqqəti yayındıran amillərə baxmayaraq yerinə yetirməlidir. O, digər itlərə, insanlara, nəqliyyata və ya səs-küyə fikir vermədən sahibinin yanında hərəkət etməlidir.

"Gəz" komandası itə sərbəst gəzməyə icazə verir. Lakin sahib onu çağıran kimi it dərhal geri qayıtmalıdır.

İtin təlimi zamanı tez-tez yol verilən səhvlər

Əksər hallarda təlim zamanı uğursuzluğun səbəbi itin deyil, sahibin etdiyi səhvlər olur.

1. İtin həddindən artıq yüklənməsi və ya kifayət qədər məşq etməməsi

Məşqin müddəti itin yaşına uyğun olmalıdır. Bala itlərin məşqləri cəmi bir neçə dəqiqə davam etməlidir. Böyük itlər üçün isə gündə 10–15 dəqiqə kifayətdir. İt yorulduqda ona mütləq istirahət vermək lazımdır.

2. Sahibin ardıcıl olmaması

İt üçün qadağa həmişə danılmaz olmalıdır. Əgər bəzən ona qadağan etdiyiniz davranışa icazə verirsinizsə, o, qaydalara riayət etməyəcəkdir . Nəticədə, o, sizə itaət etməyəcək və nüfuzunuzu itirə bilərsiniz.

3. Komandaların qeyri-dəqiq verilməsi

Komandalar aydın və qəti tərzdə səsləndirilməlidir. Sahib sakit və özünə əmin olmalıdır. İtlər insanın emosional vəziyyətini çox yaxşı hiss edirlər.

4. Komandanın dəfələrlə təkrarlanması

Əgər it komandanı yerinə yetirmirsə, onu ard-arda təkrarlamaq düzgün deyil. Bu, çox vaxt komandanın əvvəlcədən düzgün öyrədilmədiyini göstərir. Belə halda komandanı tamm olaraq yenidən öyrətməyi sınayın. Uğur əldə etmədinizsə, peşəkar kinoloqa müraciət etmək olar.

5. Məşqlərin çətinliyinin tədricən artırılması

Yeni və daha çətin komandalar yalnız əvvəlki komandalar tam mənimsənildikdən sonra öyrədilməlidir. Məsələn, "Uzan" komandasına yalnız "Otur" komandası avtomatik yerinə yetirildikdən sonra öyrədilməlidir.

6. Yeməli mükafatlardan həddindən artıq istifadə

Yemək yaxşı motivasiya vasitəsidir. Lakin ondan həddən artıq istifadə etmək düzgün deyil.

İt təkcə yeməyə görə deyil, sahibinin tərifi, sığallaması və ya birlikdə oynamaq üçün də əmrləri yerinə yetirməlidir.

Bu yanaşma sahib ilə it arasındakı emosional bağları də möhkəmləndirir.

7. Mükafatın gec verilməsi

İt komandanın yerinə yetirilməsi ilə əldə edəcəyi mükafat arasındaki əlaqəni tam aydın dərk etməlidir. Buna görə tərif və ya mükafat dərhal verilməlidir.

8. Qeyri-müntəzəm məşqlər

Təlimlər arası uzun fasilələr verilərsə, it komandaları unuda bilər. Bundan əlavə, kifayət qədər fiziki və zehni fəaliyyət olmadıqda yığılmış enerji dağıdıcı davranışa çevrilə bilər.

İt təlimçisinə nə vaxt müraciət etmək lazımdır?

Əgər it təlimində təcrübəniz yoxdursa və özünüzə tam əmin deyilsinizsə, peşəkar kinoloqun köməyi faydalı ola bilər. İt təlimçisinə aşağıdaki davranış problemləri zamanı müraciət edilir:

• digər heyvanlara qarşı aqressiya;
• əşyaları dağıtmaq;
• yad insanlara hürmək;
• yerdən müxtəlif əşyalar götürmək.

Bəzən itin psixoloji problemləri də peşəkar müdaxilə tələb edir. Bunlardan biri ayrılıq qorxusudur. Belə narahat it sahibi evdə olmayanda uzun müddət hürür və böyük stres keçirir. Təcrübəli kinoloq itin emosional vəziyyətini qiymətləndirə, qorxu və narahatlığının aradan qaldırılmasına kömək edə bilər.

İt təlimçisi ilə məşq növləri

İt təlimçisi (kinoloq) ilə məşqlər fərdi və ya qrup şəklində keçirilə bilər. Fərdi məşqlərdə sahibin iştirakı vacibdir. Kinoloq yalnız iti öyrətmir, həm də sahibə onunla düzgün işləməyi öyrədir. Qrup məşqləri itin sosiallaşmasına kömək edir. Digər itlərlə ünsiyyət onun davranışına müsbət təsir göstərir. Təqlid etməyə meyilli itlər üçün bu cür məşqlər xüsusilə effektivdir.

Bəzi kinoloqlar itin müəyyən müddət onların yanında qalmasını da təklif edirlər. Adətən bu müddət təxminən bir ay olur. Bu xidmət sahib ezamiyyətdə və ya səfərdə olarkən əlverişli olur.

Təlim başa çatdıqdan sonra it təlimçisi heyvan sahibinə əldə olunan nəticələri qorumaq üçün lazım olan bilik və bacarıqları mütləq öyrətməlidir. Kinoloq seçərkən onun sertifikatları, iş təcrübəsi və real müştəri rəyləri ilə tanış olmaq tövsiyə olunur.